અમે ચાલ્યાં આહવા!

અમારી વાણી અને તસવીરોને મૂક બનાવતાં …*

લખાણ: માર્ગી પરીખ                                                                                                                                તસવીર: સહજ પરીખ, ગૌરાંગ પટેલ                                                                   

Geera falls

મથાળું વાંચીને ક્યાંક એમ રખે સમજી બેસતા કે એમેઝોન કે નાઈલનાં જંગલોમાં, બાકીના વિશ્વથી સાવ અણપ્રીચ્છ્યા જંગલ પ્રદેશની આ ઝલક છે. અહીં જવા માટે સડક છે, અહીંના લોકો ગુજરાતી ભાષા સમજે છે, એમની પાસે આધાર અને બીપીએલ કાર્ડ, અને જન-ધન ખાતાં પણ છે! છતાં, આ એક એવો પ્રદેશ છે, જે આહવા ગામથી જરાક જ દૂર અને ઘણા સહેલાણીઓથી અણજાણ્યો હોય એવું સ્પષ્ટ છે: ચોમાસાની ઋતુ જાઉં-જાઉં કરતી હોય પણ ઉઠી ન હોય એવામાં એક રવિવારે, જ્યારે સુરતબાજુના સહેલાણીઓ ભરપૂર માત્રામાં દેખાઈ રહ્યા હોય, ત્યારે અહીં ફક્ત રહેવાસીઓનાં મોટર-સાયકલ નજરે પડે છે.

હજી આગળ વાંચતા હો, તો એ પણ કહી દઉં કે અહીં જે તસવીરો મૂકી છે એ આ જગ્યાઓને પૂરેપૂરો ન્યાય કરી જ શકતી નથી. સવારના ત્રાંસા તડકામાં એક તાજા, વિશિષ્ટ એવા લીલા રંગમાં શોભતી વનદેવી, માટીનો રંગ ભળીને રજસ્વલા બનેલી નદીઓ, ક્યાંક-ક્યાંક બગલાઓના ઉડવાથી સફેદ ટીકીઓથી મઢાઈ જતું આકાશ… કેમેરાની શી મજાલ કે એ બધાંને અસલી રંગતમાં કેદ કરે? ને જંગલનાં જીવડાંનો, ધોળે દિવસે પણ સતત ચાલુ એવો, તાનપુરાની સંગત જેવો અવાજ, નહીં ઠંડી-નહીં ગરમ એવી ભીની હવા, ખળખળ વહેતા પાણીનો પુન:ચેતના લાવી દેતો સ્પર્શ… એ તો જાતે અનુભવ્યું હોય તો જ બને! તે છતાં, મારી આ ટૂંકી મુલાકાતની ઝલક રજૂ કર્યા વિના રહેવાતું નથી.

ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ ડાંગ બે હિસ્સામાં વહેંચવામાં આવે છે: ઉપલું ડાંગ અને નીચલું ડાંગ. ઊપરનો હિસ્સો પહાડી છે – મહત્તમ ઉંચાઈ લગભગ ૧,૨૯૦ મીટર. ત્યાં થતો ભારે વરસાદ ગિરા, પૂર્ણા, ખાપરી, અને અંબિકા એમ ચાર-ચાર નદીઓના પ્રવાહથકી નીચે આવે છે. નીચલા ડાંગમાં મહત્તમ ઉંચાઈ ૫૯૦ મીટર છે.  ડાંગનાં ઘટાટોપ વૃક્ષો સૂરજના તડકાને પણ રોકી રાખે એવાં ઘેઘૂર છે. સાગ, ખેર, ટીમરુ, ઉમરો, ખાખરો, વડ, આમલી, પીપળો … ગણ્યા જ કરો!

મપડાંગ એ પ્રાચીન મનાતો પ્રદેશ છે. વાર્તા તો એવું કહે છે કે રામાયણમાંનું દંડકારણ્ય એ જ આ ડાંગનાં જંગલ. પ્રકૃતિના ખોળામાં એનાં ત્રણસો ગામડાં લપાઈને પડ્યાં છે. એની અઢી લાખની વસ્તી અમદાવાદના પાંસઠ લાખના માનવ-મહેરામણ સામે સાવ ટચૂકડી લાગે. નકશામાં ડાંગ જિલ્લો પોતે પણ જાણે ગુજરાતની શિખાની ગાંઠને છેડે બાંધેલું ગલગોટાનું ફૂલ ન હોય, એવો લાગે. આહવા એની રાજધાની છે. વસ્તીના ૯૪% તો આદિવાસી જાતિઓ છે, જેમની પોતાની ડાંગી, કોંકાઈ જેવી ભાષાઓ છે. પણ ગુજરાતી, મરાઠી સમજનારા અને બોલનારા ઘણા નીકળી આવે. વતનીઓ આદિવાસી છે, પણ પહેરવેશમાં શર્ટ-પેન્ટ, સાડી દેખાય છે.

અહીંના રહેવાસીઓની આદિમતાની ગવાહી એમની વારલી નામે ઓળખાતી ચિત્રકળામાં દેખાય છે, જે યુગો પહેલાંનાં ગુફાચિત્રો-શાં જણાય છે અને એમના સમાજ-જીવનની ઝાંખી કરાવે છે. નીચે મેં જોયેલાંમાંનું એક ચિત્ર પાનની પિચકારી અને પગની છાપો લાગેલી ભીંત ઉપરનું છે, અને મેં સફેદ-કાળા રંગોમાં તેને ફેરવીને અરેરાટી ન થાય એવો પ્રયત્ન કર્યો છે.

આદિવાસી

વઘઈ એ બીજું મોટું ગામ છે. મોટર રસ્તે વાંસદા રાષ્ટ્રીય અભયારણ્યથી બહુ દૂર નથી. ચોમાસું એ ડાંગને મળવાનો ઉત્તમ સમય છે, પણ વાંસદા અભયારણ્ય આ ગાળામાં બંધ રહે છે. એને કોરાણે મૂકી ને નકશામાં બતાવ્યા પ્રમાણે અમે વઘઈથી મહાલ તરીકે ઓળખાતા જંગલ પ્રદેશમાં પહોંચ્યાં.

મેપ૨

…પણ રસ્તામાં ગિરા ધોધની મુલાકાત લેવાનું કેવી રીતે ચૂકાય? ગિરા નદીનો આ ધોધ, વરસાદ પડ્યો હોય ત્યારે તો જબરદસ્ત જોશથી અને દિલ ખોલીને વહે છે: આપણી આશાઓની જેમ જ, કદાચ ખબર હશે કે આગળ જઈને પત્થર ઉપર ટૂટવાનું જ છે, પણ છતાં વણથંભ્યો એ ધોધ પડ્યા જ કરે છે!

IMG_4017a

આખા રસ્તે અમને જંગલ અને ખેતર એકમેકમાં પરોવાયેલાં દેખાય છે. અત્યારે ડાંગરની ઋતુ છે. અહીંના લોકો ડાંગરને પણ ’ભાત’ જ કહે છે. રસ્તાના કિનારાની નજીક ચોખાથી ભારે થયેલાં છોડવાનાં માથાં પવનમાં ડોલે છે અને રંગમાં ભૂખરાં લાગે છે. દૂરના છોડનો રંગ, દૂરના ડુંગરાની જેમ જ રળિયામણો લીલો છે.

મેપ૩

મહાલ કેમ્પસાઈટ પાસે નાનકડો ટ્રેક છે. ભર બપોરે જંગલમાં છાંયો છે. એક ભાઈ એમની વાંસની પટ્ટીઓથી વણેલી સાદડી લઈ સામે મળે છે. અમે ગાઈડ લીધો નહતો, પણ એમને રસ્તો પૂછી ખાતરી કરી લીધી.

મેપ૪

વળી થોડા વળાંકો અને ચઢાણ આવે છે અને અમને મૂંઝવણ થાય છે કે અમે સાચા રસ્તે છીએ કે નહીં. બીજા એક ભાઈ મળે છે. જંગલમાં પોતાના ખભા જેવો કોઈ  સધિયારો નથી.

મેપ૫

આ ભાઈને ખભે કુહાડી છે. “તમે લાકડાં કાપો છો?” જવાબમાં એ હસ્યા. “જંગલમાંરા આવું કાંઈંક રાખવું પડે. વખતે કામ લાગે.” “અહીં દીપડા આવે?” અમારી ઉત્સુકતા પામી જઈને એ ફરી હસ્યા. “આવે, પણ આવા બપોરના ના આવે.” અમે વળી રસ્તે પડ્યાં.

હવે આગળ થોડી ગાયો ઝાડનીચે વાગોળતી બેઠી હતી અને એમને ચરાવવા બે ભાઈઓ સાથે આવ્યા હતા. ગાયો આરામમાં હતી એટલે એ લોકો પણ નિરાંત-જીવે ઉભેલા હતા. પોતાનો ફોટો લેવાતાં તેમને કદાચ સભાનતા આવી ગઈ હશે. પણ લીધેલા ફોટા અમે જયારે એમને બતાવ્યા ત્યારે જ એ જરા હળવા થયા.

મેપ૬

સવારનાં નીકાળેલાં અમે બાપોરના સમયે અમારી મુલાકાતના બીજા ચરણમાં પ્રવેશવા તૈયાર હતાં.

અમને અણસાર સુદ્ધાં નહતો કે આગળ શું હશે – અમારે જવું હતું સુંડા ગામ પાસે, બીજી કેમ્પસાઇટ છે તેનાથી ઉલટા રસ્તે. સુંડાથી અંબિકા નદીનો કિનારો પકડી રાખીને અમે ચાલ્યાં.

મેપ૭

રસ્તામાં વળી ભેટો થયો – માછલાં પકડવામાટેનાં વાંસનાં બે પાંજરાં નદીમાં ગોઠવવા જતા એક દાદા અને એમનો બકરાં ચરાવી ને પછો આવતો પૌત્ર …

મેપ૮

… નદી ઉપરના નાના પુલને છેડે, જમીન ઉપર પર બેસી , મિત્ર સાથે દૂર ક્યાંક નજર ઠારીને બેઠેલા સજ્જન…

મેપ૯

અને હાથમાં તમાકુ ચોળતો એક નિજાનંદી, જેને અમારું એમને તાકી રહેવું બહુ ગમ્યું હોય એમ ન લાગ્યું. પણ તસવીર ખેંચવા સામે એમણે વિરોધ પણ ન કર્યો અને સંમતિ આપી.

મેપ૧૦

અમે સોએક પગથિયાં ચડીને જર્જરતાનો અંચળો ઓઢીને ટેકરી પર છૂપાયેલા મહાદેવ મંદિરમાં દર્શન કરવા ગયાં. દા’ડી પતાવી પાછી વળતી છોકરીઓ અમને જોઈને હસી પડે છે, ને છોકરાઓ દોટ મૂકે છે.

મેપ૧૧

સમી સાંજનું ધુમ્મસ ઉઠવા લાગે છે એમ લોકો છાપરાની છત્રછાયામાં શરણ શોધે છે.

મેપ૧૨

પરસેવે રેબઝેબ એવાં અમે અંબિકાનું શરણું શોધીએ છીએ. ઢળતા તડકાએ નદીના પાણીમાં ચાંદી ઢોળી દીધી છે. નદીની આ ડૂબકી શાતા અને તરવરાટ બન્ને સાથે આપે છે.

મેપ૧૩

એટલામાં જંગલખાતાના અધિકારીઓની જીપ આવે છે. સાંજ ઢળી ગઈ હોવાથી આ જગ્યા બહુ સલામત નથી, કેમકે જંગલના જીવોને પાણી પીવાનો સમય થયો છે તેવું એ લોકો અમને કહે છે. અમે આહવા જઈ સ્થાનિક ભોજન: નાગલીના રોટલા, પરવળનું શાક, વાલની દાળ – જે અહીંનું પારંપરિક ભોજન છે, તેનો ભરપેટ આસ્વાદ લઈએ છીએ, અને ડાંગને વિદાય આપીએ છીએ.

  • A version of this Blog appeared in the October, 2017 issue of Railbandhu – the article makes the best sense with these original pictures.
Advertisements

Tumhari, Sulu

The movie began. Would it be about pen pals? Love affair? Scene after scene passed by – but it didn’t feel like a movie at all, forget about the plot.
The lead actress, the supporting actors, their setting, and props – nothing looked or felt as if it was a movie. Probably for two reasons: either I had been too conditioned about what a movie should be – perhaps I expected superheroes and sirens frolicking in fantasy land. Or, and more seriously, perhaps the movie was about something so common that it didn’t come to my notice as movie stuff.
Yes, that is what Tumhari Sulu is about: an everyday story of the woman next door, whom we meet so often, whom we mock so often, who we are so much so, that we have to be sequestered into a movie hall to spare two thoughts about.
Had I not met such Sulus myself, I would have hated the movie. Instead, I watched on. I saw the woman who waltzes through her daily mundane tasks so that others can do what they can, the woman who suspects that she *can do* [it] but has had no chance to discover quite what, the autistic education system that can sense only the academic scores, collective mediocrity, movie actors as benchmarks of performance, sprouts of warmth and belonging, striving to survive in a relationship without sunshine, the pole-vaults of assertion indenting the lows of question-less submission and compliance.
Worst of all, a toxic family.
Writers, poets, and women themselves have revealed enough about the dark realms of the in-laws. But, who talks about the refusals, denials, and put-downs that come from one’s own parents and elder siblings? Some parents sound legitimate, but they actually discriminate against one child – because one (usually the elder) is bright in a regular way, but the other (usually younger) is ‘differently able’.
Experiences like that are so historically painful that they hurt without one realizing where the pain comes from.
The movie dramatizes the story by handing Sulu a job when her husband’s job is in jeopardy, while she is asked to do what is somewhat questionable. But what about other Sulus who are stopped, questioned, criticized, assaulted, branded and stereotyped, ostracized, and punished, just because they are trying to discover who they can be? Why is their struggle laughable just because they could not discover it earlier in school? Why is their discovery any lesser because it does not involve marks in schools?
Let’ talk about it.
Tumhari Sulu is not a movie, this is a slice of life from a large percentage of women you and I meet every day – and God forbid, live with.

Continue reading

Silent eloquence

On the day 7 of our field immersion, we were in Bikaner to visit the women who sort wool. What had got me attracted to them were their nimbleness, alertness and light-hearted, spirited way of working when I had visited their wool-sorting center for understanding the field operations involved in manufacturing hand-woven rugs. During my first two visits, I struck some conversations with several of them to find out that their work was not among the highly remunerative ones.

The ladies came from socially and economically challenged backgrounds. Yet, they were so gracious (I got invited for homestay), vivacious (talked freely and candidly with me), happy (their smiles were so beautiful), and downright jovial (pulled my leg unabashedly and we all laughed out aloud as I blushed). So, I had two more visits made to them, with a gap of one and a half years. They recognized me and we met with the familiarity of neighbors.

But this boy was literally the new kid on the block.

So you will take my picture, huh?

My colleague was shooting pictures and videos as I talked to the two ladies that I wanted to reconnect with in particular. And this boy had curiosity written all over his whole being. At first, he eyed us keenly from a distance as he remained closely covered by his mother’s body which leaned over the heap of wool that she was sorting.

When he saw others talking with us, laughing, and us occasionally hugging, he began to move more freely, but his eyes conveyed that we were still a potential danger.

Perhaps Gaurang sensed this ambivalence between curiosity and threat as he turned towards the boy to take his picture.

And boy! How I wish I could move to a suitable place to click this picture in a better light. But the moment was precious and fleeting.

I imagined how he must have felt so tiny in front of a tall man with equipment in hand, aiming it straight at him, and still, our little man is completely undaunted.  He silently negotiated his space amid the dynamics involving the rest of us. It was his eyes that did all the talking. So eloquent!

 

 

 

The Birth Canal

“No man steps in the same river twice”, said Heraclitus (not these exact words).

But if that river be the mighty, gushing river of life, most people get cold feet.

IMG_3956a

Such is the momentum of the river of life that let alone stepping in the same waters twice, sometimes the whole life passes by before dipping as much as a toe in it.

That is the state of having cold feet. Cold feet are much like a laser gun.

Cold feet are much like a laser gun. They cut the life into two: the life that is…

IMG_3982a

and the life that could have been.

IMG_4017a.jpg

What could have been a crowning glory is dismissed out of fear that it will be a drowning fury.

While the life as it is, goes on with full apparent glitter, one cannot know if it is hallow or full, unless one puts the ears to the ground.

But one only puts the feet to the ground.

The feet cannot hear.

So – we pass through the canal of this birth like this: Wide, pulsating, gushing flow – followed by a built up, stone-walled, restrictive life –

Birth canal.jpg

Then there is a hope only for the next life to be liberated again.

PERHAPS.

That PERHAPS has a promise only if something was done to explore this life.

But if something was done in this life, then the canal of birth will not be a narrow conduit.

It will be a bankless, endless, ageless flow.

 

Free Turtle

Buried
A mile
Under the ocean
Under a cliff
Under the rock
Under the shell
A turtle draws out the limbs
And says
I love my freedom

Veda and dice?

The general impression is that Veda hymns, teeming with praise for the divine, contain power within them to invoke any God they may so will. May as well be. Once in every while, though, one stumbles upon something different. For example, a poemthe that contains the shreds of oscillating conscience shorn off an addict in a rehab.

Oh, don’t jump out of your chairs – yet. I do not claim that they had rehabilitation centers matching the ones existing today. However, once you let go of initial disbelief, you will see the glimpses of all: the awareness of a gambler that the morbid attraction to gambling is a fruit of his hunger to get high on the sight of rolling dice, his knowledge that he has abandoned his unblemished  wife (no blame game here), his awareness of all the ensuing evils – strangers fondling his wife, social ostracization, his guilt, envy, and finally, his utterly hopeless submission to the dices, taking a vow that he (the gambler) will never covet wealth. That is a signature consciousness of a decision that he commits to the vice knowingly, in full awareness of consequences.

You see no hand of the unconscious, though Psychological insight, clear as daylight is written all over it.

In the end, the gambler also resolves that he will give up gambling, and take up farming – from consciousness to consciousness, just the hemisphere changes.

And changes how. Another story suggests that the seer of this sukta was himself this addict he talks about (explains the clear narration of a gambler’s perspective). He was ‘taken away’ – incarcerated? You can taste his pain of rejection when you read his words – it is his own people who are asking that the gambler be taken away. If he stops gambling, his friends go away. See the oscillation and ‘stuckness’??

However, it is this person who was accepted as a Rishi, and he also became a Purohita of a king. Now piece the jig-saw. The missing pieces are not really missing. One may infer (debatably?) that a fallen person got accepted and promoted to the apex of a social pyramid.

Psychotherapy and psychology may not include poetry. But poetry is potent enough to remain a moving poetry while containing guilt, anguish, insight, reflection, observation, and knowledge of the truth. Cut and dry it as psychology, psychotherapy or more, as you like it – or, as you can chew it.

See the Mandala 10, Sukta 34 of Rigveda. It contains 14 verses. This Sukta or a poem, also known as the “gambler’s lament”, is by Kavaṣa Ailūṣa.

The brief translation of the verses is as follows:

The wobbling [dice] born on tall trees in windy places, rolling on the dice-board, give intoxicating pleasure to my heart. The dice from the Vibhīdaka tree, the one that keeps [gamblers] awake, delights me, like the drink of soma from the Mujavat mountain. (1)

She [my wife] neither got angry nor felt ashamed of me [on the contrary], she was cordial towards my friends and towards me. For the sake of addiction to dice, I have abandoned my devoted wife! (2)

The mother-in-law hates [the gambler], the wife keeps him away, and the destitute does not find a comforting friend. I do not find any happiness for a gambler, like the value of an old and worn-out horse. (3)

Others fondle the wife of the one whose wealth the powerful dice has coveted. The father, mother, and brothers say of him, “We don’t know him, bind him and take him away!” (4)

When I resolve that I will not play with these (dice), then I am abandoned by my departing friends. And the tawny (dice) that are thrown down (on the board) make a rattling sound, I go towards the place where they are thrown, like a paramour (drawn to the meeting place with her lover). (5)

His body glowing, the gambler enquiring (about the gambling den), goes to it, thinking “I will win”. On the casting of the moves by his adversary, the dice stoke his desire. (6)

Dice are indeed goads that torment and destroy, and cause remorse and agony. For the winning gambler, they are like sons who keep sucking wealth (from a wealthy father), and for the loser, they, covered with honey destroy him again. (i.e. his wealth and his reputation). (7)

Their group of fifty-three cavort (on the board), like the god Savitṛ, true to his word. They do not bow down even to the anger of the infuriated, even the king bows down to them! (8)

They roll downwards and spring upwards, without hands they overpower the one with hands! Though being cold to touch, cast on the board, they are glowing charcoals that burn the heart! (9)

The abandoned wife of the aimlessly wandering gambler is tormented and so is the mother. Indebted and fearful, desiring wealth (by any means), he approaches the homes of others by night (to steal). (10)

The gambler burns with envy on seeing a woman, another’s wife and his well-established dwelling. He yokes the tawny horses in the morning and the sinner sinks down (exhausted) when the fire dies out. (11)

(O dice)! Whoever is the commander-in-chief of your hordes, the king, the foremost of your tribe, I bow to him with ten fingers (i.e. joined palms) facing east, and I will not covet wealth – this I say truthfully. (12)

O gambler! Do not play with dice, engage in farming, enjoy the wealth gained thereby, considering it to be sufficient! There (in farming) are the cattle, there is your wife (i.e. you will find happiness in them), that is what the Lord Savitṛ has told me. (12)

(O dice!) Make us your friend, soothe us, do not deal with us using unbearable ferocity! May your fury rest in our enemy and may another (i.e our enemy) fall into the grip of the tawny (dice). (14)

Translation: Vedavedanga

Image source: https://ipnagogicosentire.files.wordpress.com/2012/03/bridge-reflection-venice-1955.jpg?w=736

 

Do you smell a flower? Or …

What happens when you smell a flower? 

You say it smells sweet (or something like that), right?

When you put a drop of honey in your mouth, you say that honey is sweet, right?

 

What if it was not right?

Today I was browsing Kaushitaki Brahmana (कौषीतकि ब्राह्मण) and came across some text – interesting piece even if slightly turned around in meaning.
3-8:
न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत दृष्टारं विद्यात् ….न कर्मं विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यात् न सुखदुखे विजिज्ञासीत सुखदुखयोर्विज्ञातारं विद्यात् … न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् …।
For the uninitiated: we all know there are four Vedas, right? Right. Each of the Vedas have four – let’s say, subsystems, or modules. Samhita, Brahmanas, Aranyakas, and Upanishads.
The Sanskrit text above translates thus:
Let’s not try to find out what speech is, let’s know the speaker. Let’s not try to find out what smell is, let’s know the one who smells. Let’s not try to find out what form is, let’s know the seer… Let’s not try to find out what action is, let’s know the doer. Let’s not try to find out what pleasure and pain are, let’s know the one who knows pleasure and pain… Let’s not try to find out what mind is, let’s know the one who possesses the mind.
Yet, the way our senses and our understanding of sensory signals work, we do precisely the opposite. We smell the smell (perfume) of the flower and we claim to have smelled the flower. We taste the sweetness of honey and we say we tasted honey. We experience (some/few/one or two) qualities of a person and we say we know a person. We have experienced a bit of life and we say we have known the life. How accurate is that?
Sometimes (much more than ‘some’ times) we fall prey to stereotypes and generalizations. we seek the sweet middling tendencies, universally applicable ‘truths’ and deny the other person any deviation from that ‘normality’. Although the passage above is about knowing the Brahman, I read it in a more worldly fashion. Think about the empathy and sensitivity to the uniqueness in the other it implies.
We think that ‘scientific’ approach is superior, but that is also miserable. In the name of science and ‘systematic’ approach to creating knowledge, we get tempted to take abstractions at such higher levels that they no longer apply to the chunk of reality we have in our hands. There is nothing wrong with grand theories, but in the name of grand theories, we misplace the actual point of interaction between ourselves and what we experience. And all the while, we think that we have a universal, objective truth. We think that ‘the reality’ is objective, and one for all. We establish standards and ‘cut-off’ s of ‘normality’ and brand the deviations.
It might be fine at times, and necessary at some others. But a habit of making a conclusion at a level higher than where the experience occurs is a gross error. While we do smell the smell, we do not smell the flower. Saying that we smell a flower is a gross denial of all the parts of a flower that either do not smell or have a smell that human nose cannot register. Think of what it means when applied to our interpersonal ties with others.
Does this paragraph not knock on the doors of dynamics of leadership and interpersonal relations?? What do you say?
Image credit: